همزمان با موج جدید مهاجرت از سوی همسایه شرقی ایران یعنی افغانستان، مقامات جمهوری اسلامی ایران در اظهار نظرهایی به لزوم قانون‌مند کردن حضور اتباع افغانستانی در این کشور پرداختند.

بر اساس اعلام گزارش‌هایی از سوی نهادهای مربوطه نزدیک به 5 میلیون تبعه افغانستانی در حال حاضر در ایران حضور دارند که در این میان برخی مشکلات و چالش‌های موجود در این زمینه زیست این افراد وجود دارد. البته برخی آمارهای غیررسمی نیز از حضور نزدیک به 7 میلیون تبعه غیرقانونی در ایران حکایت دارند.

مسائلی از جمله اشتغال، مسکن، بیمه و غیره همگی در گرو قانون‌مند بودن و سازمانی شدن حضور این افراد در ایران است. متاسفانه با موج جدیدمهاجرت از سوی افغانستان، تعداد زیادی از راه‌های غیرقانونی وارد کشور شده‌اند که لزوم بررسی و مشکلات این موضوع از سوی دستگاه‌های مسئول از ضروریات است.

در یک گفت‌وگو با دکتر بهرام صلواتی رییس رصدخانه مهاجرت ایران به ابعاد و چرایی طرح سرشماری اتباع افغانستانی و اعطاء اقامت ۶ ماهه برای مهاجرین پرداختیم.

صلواتی: مهاجرت افغانستانی‌ها به ایران یک موضوع تازه نبوده و در چهار دهه اخیر ما شاهد ورود مهاجرین زیادی از این کشور به ایران بوده‌ایم، اما با تحولات اخیر در این کشور موضوع مهاجرین کمی پررنگ‌تر شده است.

افغانستان به دلیل داشتن مرز طولانی با ایران، مهاجرت‌های نامنظم و غیر رسمی از این کشور به ایران داشته و از سویی دیگر نیز ایران از داشتن یک سیستم منظم برای جمع آوری آمار دقیق از آنان برای مدت‌ها غافل بوده است.

از مهم‌ترین مسایل دیگر در این بخش مهاجرت‌های فصلی و یا مهاجرت افغان‌ها به قصد عبور از این کشور به کشور ترکیه و از آن مسیر به کشور‌های اروپایی بوده که کار داشتن یک آمار دقیق را پیچیده و سخت ساخته است.

مرکز آمار ایران در سال 1395 در گزارشی تعداد مهاجرین قانونی افغانستانی در ایران را یک میلیون و 583 هزار و 979 نفر، حدود 96 درصد کل اتباع خارجی در ایران اعلام نمود. همچنین بر اساس گزارش‌های منتشر شده توسط کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان (UNHCR) در ایران، از مجموع جمعیت سه میلیونی اتباع افغانستانی در ایران، 780 هزار پناهنده، 2.1 تا 2.25 میلیون مهاجر فاقد مدرک و 586 هزار نفر دارای گذرنامه هستند.

عدم سرشماری دقیق هم جامعه میزبان و هم مهاجرین را آسیب‌زده می‌کند و طرح سرشمای فعلی نوع ساماندهی مهاجرین و در عین حال رسیدگی به معضلات آنها می‌باشد.

صلواتی: روند سرشماری برای این است که کشور ایران به این فهم برسد، که چه حجم از مهاجرین داخل این کشور شده و در عین حال باید بدانیم پدیده مهاجرت ابعادی زیادی دارد که داشتن یک آمار دقیق، شناخت و نوع رسیدگی به آنها را ممکن می‌سازد.

اما فلسفه طرح سرشماری در ایران پرداختن به کاری است، که باید چهار دهه قبل آن را انجام می‌دادیم و این کشور باید یکبار برای همیشه تکلیف نظام گردآوری اطلاعات از مهاجرین در ایران را مشخص نموده و به آن رسیدگی کند.

این مورد به هیچ عنوان تازگی نداشته و تمام کشورهای مهاجر پذیر حتی آمریکا و کانادا و دیگر کشورهای مهاجر پذیر سنتی هم در گام اول نظام پذیرش مهاجرشان را مشخص و بعد از آن به پذیرش آنها اقدام می‌کنند.

پس باید در نظرداشته باشیم، که سرشماری خاص ایران نبوده و ایران با تاخیر نسبت به این مورد پرداخته است.

از نکات مثبت این طرح، اعطای اقامت ۶ ماهه برای مهاجرین بوده و در عین حال این مورد بیشتر جنبه تشویقی به مهاجرین داشته تا آنها بدون هیچ مشکلی در این روند شرکت کنند.

به‌طور کلی چند دسته از مهاجرین در دنیا هستند که یکی از آنها مهاجرین تحصیلی بوده که به طول معمول به قصد تحصیل و مسایل آموزشی در یک کشور حضور می‌یابند که ایران نیز میزبان هزاران دانشجو از افغانستان می‌باشد و این نوع مهاجرت از جنس مهاجرت اختیاری است.

دسته دوم مهاجرین کاری و اقتصادی است، که آنها به‌صورت فصلی و در قالب‌های کوتاه مدت و یا دراز مدت برای انجام کار مهاجرت کرده و پس از اتمام آن به کشورشان باز می‌گردند. و دسته سوم از مهاجرین را مهاجرین اجباری شکل می‌دهند که بنا بر دلایلی مثل امنیت و مسایل شدید اقتصادی سخت کشورشان را ترک کرده که به آنها مهاجرت‌های اجباری اطلاق می‌شود.

بر اساس کنوانسیون‌های بین‌المللی کشور میزبان می‌بایست در حد توان خود برای مهاجرین اجباری امکانات اولیه و اسکان فراهم کن و بر اساس همین قوانین باید پناهجویان در اولین ورودشان به شکل داوطلبانه نسبت به ثبت رسمی حضور خود اقدام و درخواست پناهندگی کنند اما قرار نیست این افراد برای همیشه در کشور میزبان باقی بمانند.

در طی سالیان گذشته مهاجرینی که در ایران زندگی می‌کردند این کشور را به‌صورت داوطلبانه ترک کرده و به افغانستان بازگشته‌اند و طبق آیین نامه‌های بین‌المللی برای رفتن آنها نیز از طرف ایران همکاری‌های خوب و جدی صورت گرفته است.

 پروسه سرشماری اتباع افغانستانی در ایران تنها متعلق به این کشور نبوده بلکه این طرح برای ساماندهی و در عین حال برای رسیدگی بیشتر به مهاجرین و در عین حال مشخص کردن تکلیف آنها ایجاد شده و دادن اقامت ۶ ماه برای آنها از نکات مثبت این سرشماری می‌باشد.